O later da resistencia: A verdadeira historia da batucada

No manifesto de Rumbantela deixamos claro que o tambor de rúa é moito máis ca unha animación de festa. Para entender a forza que sentimos cando nos colgamos un instrumento, hai que viaxar atrás no tempo. A batucada non naceu como un pasatempo nin nun conservatorio; naceu como unha estratexia de supervivencia, un berro de identidade e unha ferramenta de resistencia colectiva.

Esta é a crónica real de como o ritmo se converteu en escudo.

1. A raíz: Do batuque africano ao navío negreiro

A palabra batucada deriva de batuque, un termo xenérico que os colonizadores portugueses utilizaban no Brasil do século XVIII para referirse a calquera reunión de persoas escravizadas onde houbese percusión, danza e rito.

A gran maioría destas persoas pertencían a pobos de orixe Bantú (procedentes de rexións que hoxe son Angola, Congo e Mozambique). Desposuídas absolutamente de todo —da súa terra, das súas familias, da súa liberdade e dos seus obxectos sacros—, o único que non puideron arrincarlles foi o ritmo que levaban na memoria corporizada. Nos enxeños de azucre e nos cafés, o batuque converteuse no único espazo onde recrear a comunidade, comunicarse e manter viva a corda que os sostiña coa súa orixe. Por esa mesma razón, foi sistematicamente perseguido, prohibido e criminalizado polas autoridades coloniais, que vían no tambor o perigo dunha revolta.

2. Río de Xaneiro (1928): O nacemento da Batería moderna

Coa abolición da escravitude no Brasil en 1888, miles de persoas liberadas migraron cara a Río de Xaneiro, instalándose nos morros e dando nacemento ás primeiras favelas. Foi nese contexto de exclusión e de mestura urbana onde a batucada tomou a forma de bloque que coñecemos hoxe.

A data clave é 1928, no barrio de Estácio. Alí, un grupo de músicos liderado por Ismael Silva fundou Deixa Falar, considerada a primeira Escola de Samba da historia. Ata ese momento, o samba era un ritmo máis lento, máis de salón. Pero Silva e os seus compañeiros querían que o samba fose capaz de camiñar, de marchar e de apoderarse da rúa durante o Entroido.

Para conseguilo, revolucionaron a percusión:

• Un músico alcumado "Bide" (Alcebíades Barcelos) tivo a xenialidade de coller un vello tonel de manteiga, tensarlle un parche feito con papel de saco de cemento endurecido e asentalo cun aro. Acababa de inventar o Surdo de Primeira, o tambor grave que marca o pulso e o camiñar de todo o bloque.
• A partir de aí, estruturouse a Batería: organizáronse as caixas para dar marcha, os tamboríns para facer o debuxo rítmico e os agogôs para guiar coa súa clave de ferro. A batucada pasaba de ser unha percusión improvisada a converterse nunha engrenaxe de precisión humana.

3. A Revolución de Salvador de Bahía: O nacemento do Samba-Reggae

Se Río de Xaneiro deulle a estrutura técnica á batucada, Salvador de Bahía deulle a súa carga política moderna nos anos 70 e 80.

Bahía é a cidade con maior porcentaxe de poboación afrodescendente fóra de África. Nese ambiente de segregación, naceron os chamados Afro-blocos, agrupacións que rexeitaban a estética comercial do Entroido oficial para reivindicar o orgullo negro e os dereitos civís. O fito histórico chegou en 1974 con Ilê Aiyê, o primeiro bloque puramente afro, e consolidouse en 1979 coa fundación de Olodum no barrio do Pelourinho.

O director musical de Olodum, Negro Preto (Geraldo Teodoro), revolucionou o mundo ao fusionar a batucada tradicional de samba co movemento reggae que viña de Xamaica e cos ritmos relixiosos do Candomblé. Baixou a velocidade do surdo, introduciu o contratempo e fixo que o Repique (o tambor máis agudo) fose o encargado de guiar o bloque a golpe de lances rápidos e cortes secos. Nace o Samba-Reggae: unha música pesada, combativa e masiva que se utilizaba para protestar contra a violencia policial, a pobreza e o racismo estrutural.

4. O legado: Por que seguimos golpeando o parche?

Cando estudamos a historia limpa da batucada, entendemos que o formato de bloque sobreviviu porque cumpre unha función vital: unificar a diversidade a través da sincronización física.

Non fai falta saber solfeo, nin falar o mesmo idioma, nin pertencer á mesma clase social para que unha batucada funcione. O deseño histórico destes instrumentos está pensado para que calquera persoa poida atopar un oco na batería: desde o golpe directo e firme do surdo ata a axilidade do tamborín. O que os antepasados nos deixaron en herdanza nos terreiros e nos morros non foi un produto de consumo, foi unha tecnoloxía social de unión colectiva.

Por iso, cando hoxe en día un grupo de persoas se xunta nunha rúa para facer soar estes mesmos tambores, non estamos facendo un exercicio estético do presente. Estamos reactivando un fío invisible de resistencia, de comunidade e de liberdade que leva latexando case trescentos anos.